Albert Einstein kiedyś powiedział, że gdy na świecie zabraknie pszczół, ludzkość będzie w stanie przeżyć co najwyżej 4 lata. Trzeba przyznać, że to stwierdzenie jest dość odważne. I bądź co bądź, ale nie napawa optymizmem. Zwłaszcza że coraz częściej mówi się o wymieraniu pszczół i przykrych z tego powodu konsekwencjach dla człowieka. Dlaczego pszczoły to pożyteczne owady? Jaka jest ich rola w przyrodzie? O tym poniżej!
Dlaczego pszczoły są ważne?
Rola pszczół w ekosystemie jest ogromnie ważna, ale w dalszym ciągu niedoceniania. Każde dziecko już od najmłodszych lat wie, że dzięki tym owadom na stół trafia smaczny miód. Czy jednak na tym kończy się znaczenie pszczół? Oczywiście, że nie! Te pracowite owady są odpowiedzialne nie tylko za zapylanie drzew i krzewów owocowych, ale niemal wszystkich roślin stanowiących pożywienie dla człowieka oraz zwierząt. Na tym jednak nie kończy się ich dobroczynna działalność. Dzięki zapyleniu warzywa i owoce wydają większe i smaczniejsze plony. A rolnicy doceniają ich obecność ze względu na możliwość uzyskania większych przychodów. Szacuje się, że udział pszczół w zapylaniu kwiatów przynosi korzyści określane na miliony euro!
Znaczenie pszczół w przyrodzie jest nieocenione. I to nie tylko ze względu na pożywienie, które dzięki nim mamy, ale również zachowanie bioróżnorodności. Zwłaszcza teraz, kiedy ginie tak wiele gatunków roślin i zwierząt. Nie należy bać się stwierdzenia, że od pracy tych owadów zależy życie na świecie. Jeśli ich zabraknie, to ludzie musieliby przejąć rolę zapylaczy, co nietrudno się domyślić, mogłoby przynieść opłakane skutki. Innymi słowy, wyginięcie pszczół oznacza dla człowieka katastrofę ekologiczną.
Sposoby zapylania się drzew i krzewów owocowych w sadzie i ogrodzie
Wielokrotnie jest tak, że początkujący ogrodnicy sadzą w swoim ogrodzie, np. jedną wiśnię i zachodzą w głowę, dlaczego nie owocuje, skoro co roku pięknie kwitnie i rośnie już kilka ładnych lat? Przyczyn może być wiele, od niewłaściwego przycinania po choroby, szkodniki czy uszkodzenie kwiatów w wyniku wiosennych przymrozków. Często źródłem problemu okazuje się nieposadzenie w pobliżu drugiej, innej odmiany tego samego gatunku, kwitnącej w zbieżnym terminie. Dlaczego to takie ważne? Mianowicie dlatego, że zapylanie drzew w sadzie i ogrodzie odbywa się poprzez przenoszenie pyłku z jednego kwiatu na drugi (pyłek może przenosić także wiatr, jednak jego udział jest znikomy). W efekcie pyłki mieszają się ze sobą, czego efektem jest zapylenie i późniejsze zawiązanie owocu.
Widać zatem, że samo kwitnienie drzewka czy krzewu nie jest gwarancją zapylenia. W całym procesie dużą rolę odgrywają pszczoły jako zapylacze (w mniejszym zakresie trzmiele, muchówki, pszczoły samotnice), gdyż to one przenoszą pyłek na znamię, przyczyniając się do zawiązania owoców. Zakładając przydomowy ogródek czy sad, warto pamiętać, aby starannie dobierać drzewka i krzewy owocowe. Odpowiednia odmiana jabłoni z drugą pasującą do siebie wyda obfite plony, podobnie jak czereśnia posadzona w okolicy właściwego dla siebie zapylacza. Drugą opcją jest wybranie odmian samopylnych, które nie potrzebują innej odmiany w pobliżu do zawiązania owoców, np. czereśnia lapins. Wyróżniamy odmiany samopylne, częściowo samopylne i całkowicie obcopylne.
Wpływ pszczół na zapylanie drzew i krzewów owocowych — co warto wiedzieć?
Najbardziej cenionym zapylaczem drzew i krzewów owocowych jest pszczoła miodna, której udział w zapylaniu wynosi aż 90%. Jej znaczenie nie ogranicza się wyłącznie do zwiększenia zbiorów, ale również do ich lepszej jakości. Dzięki zapyleniu krzyżowemu roślin uzyskuje się ładniejsze, smaczniejsze i bardziej aromatyczne owoce.
Czasem zdarza się, że porzeczka zakwita, wytwarza zawiązki owoców, które potem, w dziwnych okolicznościach zaczynają opadać. Taka sytuacja najczęściej ma miejsce, gdy roślina została niedostatecznie zapylona lub zbyt słabo zapłodniona. Do dobrego zapylenia i zawiązania owocu potrzebuje od 200 do 400 ziaren zdrowego pyłku.
Korzyści z zapylania roślin przez pszczoły
Jak wynika z przeprowadzanych badań i analiz, pszczoły miodne przynoszą gospodarce więcej korzyści jako zapylacze niż jako producentki miodu, propolisu, wosku, pyłku czy mleczka pszczelego. Bezpośrednio wpływają na zwiększenie plonów roślin, które dodatkowo charakteryzuje lepsza jakość produktów rolnych. Zauważono, że w owocach i warzywach znajduje się wyższa zawartość cukrów i witamin, a nasiona mają odpowiedni ciężar i siłę do kiełkowania. Zapylanie przez pszczoły pozwala cieszyć się większymi zbiorami. Co więcej, rośliny z tych plonów wykazują się wyższą żywotnością i potrafią przekazać tę cechę następnym pokoleniom.
Zapylenie powoduje wzrost plonu o:
- 30-60% w przypadku roślin sadowniczo-jagodowych,
- 50-80% w przypadku koniczyny czerwonej,
- 65% w przypadku lucerny,
- 75-90% w przypadku ogórków,
- 60% w przypadku gorczycy,
- 35% w przypadku słonecznika i rzepaku.
Mile widziane jest, aby pasieka znajdowała się jak najbliżej uprawy lub bezpośrednio na niej, gdyż im bliżej znajdują się pszczoły, tym wyższy będzie procent jej zapylenia. Tym bardziej że warunki przyrodnicze panujące w Polsce dają owadom tylko 44 dni w roku, kiedy mogą zapylać rośliny i zbierać z nich nektar.
Kolejna korzyść, jaką możemy zawdzięczać pszczołom to produkcja żywności. Jak wynika z obliczeń, aż 35% dostępnego na świecie jedzenia zależy tylko i wyłącznie od pracy, jaką wykonują te pożyteczne owady. A dzięki swojej pracowitości gwarantują bioróżnorodność biologiczną, czyli obecność wielu gatunków roślin. Człowiek sam z siebie nie jest w stanie tego zapewnić. I choć nieustannie stara się zastąpić pracę pszczół sztucznym zapylaniem, efekty są nie tylko mizerne, ale również wymagające dużych nakładów finansowych.
Zatrucie pszczół pestycydami — integrowana ochrona roślin przed szkodnikami
O tym, jak ważna jest rola pszczół miodnych, chyba nie trzeba więcej przekonywać. Nic zatem dziwnego, że wiele osób obserwując postęp, jaki zachodzi w środkach ochrony roślin, ma spore obawy co do tego, jakie skutki przyniesie to tym pożytecznym owadom. A co za tym idzie, całemu ekosystemowi. Pszczoła, podobnie jak inne owady, wykazuje dużą wrażliwość na zatrucia kontaktowe spowodowane chemicznymi środkami ochrony roślin. Jest to spowodowane jej budową anatomiczną, przez którą szybko wnikają pestycydy, stając się główną przyczyną zatruć. Neurotoksyny, czyli trucizny układu nerwowego, stanowią bowiem duży udział chemicznych środków ochrony roślin.
Objawy zatruć pestycydami mogą dotyczyć całej rodziny pszczelej, nie tylko robotnic. Do najbardziej charakterystycznych zaliczamy:
- zmniejszoną aktywność pszczół
- dezintegrację pracy
- częściowy paraliż
- poruszanie się po ziemi z widocznym drżeniem skrzydeł
- podskakiwanie i trzęsienie odwłokiem
Zagrożeniem dla pszczół są nie tylko stosowane przez plantatorów środki ochrony roślin, ale również ich mieszaniny. Wysoce szkodliwe są wszelkiego rodzaju substancje mające za zadanie wzmocnić działanie pestycydów, nawozy dolistne czy biostymulatory. Jak zatem zwalczać szkodniki roślin i mikroorganizmy chorobotwórcze?
- Wnikliwie czytać etykiety każdego środka ochrony roślin i stosować się do zaleceń producenta.
- Sięgać po środki ochrony roślin o możliwie najkrótszym okresie prewencji.
- Tak dobierać środki ochrony roślin, aby miały jak najmniej szkodliwy wpływ na owady zapylające.
- Nigdy nie stosować pestycydów na chwasty i rośliny kwitnące w czasie aktywności pszczół.
- Zakupione środki ochrony roślin stosować jak najdalej od pasiek, w odległości co najmniej 20 metrów.
Jak postępować w przypadku zaobserwowania objawów zatrucia?
Zatrutym pszczołom niestety pomóc nie można. Najważniejsze, co można zrobić to wezwać policję i dopilnować, aby zostały pobrane próbki z martwych owadów. Następnie sprawę należy zgłosić do Powiatowego Inspektoratu Weterynarii, Państwowej Inspekcji Ochrony Roślin i Nasiennictwa, urzędu gminy lub miasta, a także organizacji pszczelarskiej.
Kiedy dokonywać oprysku, aby nie zabijać pszczół?
Sięgając po środki ochrony roślin, należy wiedzieć, jak z nich korzystać, aby nie stworzyć zagrożenia dla owadów zapylających kwiaty. Najbardziej narażone są na to pszczoły, które poddane trującemu działaniu chemicznych preparatów, giną. Jak zatem dokonywać oprysków na krzewach, drzewach owocowych i innych roślinach, aby nie szkodzić owadom? W tym celu wprowadzono pewne zasady i terminy wykonywania oprysków.
1. Nie jest dopuszczalne stosowanie pestycydów podczas oblotu pszczół, który trwa średnio od świtu do zmierzchu, od 6.00 do 20.00.
Zdaniem wielu specjalistów opryski najlepiej robić wieczorem, gdy już zajdzie słońce, bo wtedy zyskuje się największą pewność, że owadów już nie będzie. Godziny poranne nie są polecane z tego względu, że ocieplający się klimat może pobudzać do aktywności pszczoły jeszcze przed godziną 6.00 rano.
2. Należy stosować się do informacji o okresie prewencji.
Okresem prewencji nazywamy czas po zastosowaniu środka ochrony roślin, gdzie zarówno człowiek, jak i zwierzęta czy owady nie powinny mieć bezpośredniego kontaktu z oparami wydobywającymi się z oprysków. Czas prewencji jest ustalany indywidualnie. I dla każdego pestycydu jest osobny. Czasem wynosi godzinę lub kilka godzin, a w niektórych przypadkach sięga nawet 24 godzin lub więcej. Jego zachowanie jest szczególnie ważne, gdyż pszczoła zatruta nektarem może go przynieść do gniazda, zarażając tym samym całe rodziny pszczół. A w skrajnych przypadkach może nawet nie zostać wpuszczona do ula, co również przyczyni się do jej obumarcia.
3. Można stosować bezpieczne, ekologiczne preparaty.
Jeśli los pszczół miodnych, a tym samym całej planety nie jest Ci obcy, możesz zamienić środki ochrony roślin chemicznego pochodzenia na te, które w składzie mają naturalne substancje. Ich stosowanie nie przyniesie negatywnych efektów ani na owady, ani środowisko. Ich receptura bazuje bowiem na ziołach i chwastach, pożytecznych bakteriach czy pasożytniczych grzybach. Mankamentem jest fakt, że nie działają tak szybko i skutecznie jak chemiczne odpowiedniki, ale ograniczają skutki uboczne dla wielu pożytecznych owadów i zwierząt.
Aby świat był piękny i kolorowy, nie wystarczy woda, słońce i dobra gleba. Potrzebne są również pszczoły zapylacze, które przenosząc pyłek z kwiatka na kwiatek, przyczyniają się do ich rozwoju, zasilając tym samym aż 30% światowych upraw. Niestety z roku na rok populacje pszczół maleją. Jeśli ich zabraknie, rozwój i wzrost wielu roślin nie będzie możliwy.